Osoby po 40 roku życia to grupa wiekowa, która najczęściej zgłasza się do fizjoterapeuty ze względu na niepokojące objawy ze strony stawu kolanowego, lub rozpoczyna proces rehabilitacji po przebytym zabiegu jak artroskopia kolana, rekonstrukcja ACL, czy szycie łąkotki. Świadczy to o nadmiernym, nieprawidłowym zużyciu elementów stawu kolanowego, czego przyczyną może być między innymi nieprawidłowa oś kończyn, kontuzje, nadwaga, i zmiany przciążeniowo – zwyrodnieniowe. Stopniowe pogarszanie się nieprawidłowego ustawienia osi kolana i brak odpowiedniego leczenia zachowawczego może w przyszłości skutkować zabiegiem operacyjnym typu osteotomia podkolanowa.
Jakie są przyczyny zwyrodnienia kolan?
Zaburzenia osi kończyny mogą wynikać z dziedziczonej budowy kończyn dolnych, wad wrodzonych, lub pojawiać się przy nadmiernych przeciążeniach sprowokowanych aktywnością sportową lub zawodową. Nieprawidłowa oś kończyn i szybsze zużycie elementów budujących kolano prowadzi do zmian przyciążeniowo – zwyrodnieniowych.
Na początku zmiany w kolanie są „skąpo” objawowe lub z towarzyszącymi umiarkowanymi dolegliwościami bólowymi, czy uczuciem niestabilności „ uciekania’ kolana. Nie warto ignorować sygnałów płynących z ciała bo jest to idealny moment na wdrożenie leczenia zachowawczego czyli rehabilitacji. Kiedy zmiany zwyrodnieniowe postępują, a ich przyczyną jest nieprawidłowa oś kończyny możliwe jest wykonanie operacyjnej korekcji osi stawu, czyli osteotomii podkolanowej lub nadkolanowej.
Co to jest osteotomia podkolanowa?
Zabieg osteotomii podkolanowej to metoda chirurgicznej korekcji nieprawidłowej osi kończyny dolnej jak szpotawość czy koślawość. Jest to kontrolowane nacięcie lub przecięcie kości, mające na celu zmianę nieprawidłowej osi kończyny dolnej. Podczas zabiegu osteotomii precyzyjnie zespala się powstałe odłamy kostne za pomocą biokompatybilnej płyty, tak aby uzyskać oczekiwany zrost ukierunkowany na zmianę osi kończyny.
Takie rozwiązanie operacyjne umożliwia zmianę mechaniki stawu kolanowego, a przez to odciążenie przedziału kolana, który podlegał regularnej degradacji. Osteotomia podkolanowa umożliwia przywrócenie prawidłowego rozkładu sił działających na staw kolanowy i usunięcie takich deformacji osi kończyn pacjenta jak koślawość czy szpotawość. W efekcie umożliwia to odroczenie lub uniknięcie w przyszłość wykonania endoprotezoplastyki stawu biodrowego lub endoprotezy kolana.
Jakie są rodzaje osteotomii podkolanowej
Operacja osteotomii może dotyczyć każdej kości długiej jak kość piszczelowa, udowa, czy ramienna, tego rodzaju operacje wykorzystywane były do skracania i wydłużania kończyn, jak również do korekcji wad stóp jak halux. Rodzaje osteotomii można podzielić ze względu na typ wady podlegającej korekcji lub z uwagi na typ wykorzystywanej techniki i cel operacyjny. Najczęściej wykonywaną osteotomią jest osteotomia podkolanowa, korygująca oś kończyny dolnej. Ze względu na typ zabiegowy wyróżnia się :
Osteotomie korekcyjne oś kończyny
Osteotomie pionowe
Osteotomie klinowate
Osteotomie przednio-tylne
Osteotomie rotacyjne i derotacyjne
Na czym polega osteotomia kolana
Operacja osteotomii kolana polega na kontrolowanym przecięciu kości piszczelowej (osteotomia podkolanowa) lub kości udowej (osteotomia nadkolanowa) w zależności od tego gdzie zlokalizowana jest wada/deformacja kończyny dolnej. Najczęściej wykonywanym typem zabiegu jest osteotomia podkolanowa kości piszczelowej.
Przed zabiegam pacjent odbywa kwalifikację i na podstawie badań obrazowych RTG wytyczony zostaje odpowiedni kąt korekcji pozwalający na usunięcie wady typu koślawość, lub szpotawość kończyny dolnej. Podczas zabiegu przecina się kość piszczelową pod odpowiednim kątem, a następnie oczyszcza z ewentualnych odłamów kostnych. Kości, mastępnie zespala się z użyciem materiałów biokompatybilnych jak płyty stabilizujące i gwoździe. Dzięki temu tworzy się z czasem ukierunkowany zrost kośny, a kończyna ustawiona jest pod prawidłowym kątem.
Jak wygląda kwalifikacja do zabiegu osteotomii kolana?
Przed zabiegiem należy prawidłowo zakwalifikować pacjenta, aby uzyskać optymalne i oczekiwane efekty operacji, a później rehabilitacji. Lekarz ortopeda rozpoczyna od szczegółowego wywiadu medycznego z przebiegiem rozwoju zmian zwyrodnieniowo – przeciążeniowych w kolanie, oraz dolegliwości bólowych. Uwzględnia choroby współtowarzyszące oraz wcześniejsze zabiegi, operacje i kontuzje w obrębie kończyny dolnej.
Na dalszym etapie po wstępnej kwalifikacji pacjent wykonuje badania obrazowe RTG, MRI oraz RTG posturalne w pozycji stojącej mające na celu ustalenie faktycznej przyczyny wady kończyny dolnej i postępujących zmian degeneracyjnych w obrębie kolana. Przydatna również okazuje się artroskopia kolana, która w sposób rzeczywisty pokazuje w jakim stopniu uszkodzona jest chrząstka stawowa, oraz łąkotki i inne struktury stawu. Jeśli wykluczone są przeciwwskazania, a powyższa diagnostyka rokuje możliwość wykonania korekcji osi kończyny, pacjent kwalifikowany jest do zabiegu.
Wskazania do zabiegu osteotomii podkolanowej
Zabieg osteotomii podkolanowej wykonywany jest zazwyczaj u pacjentów przed 60 rokiem życia kiedy ma ona na celu poprawę osi kończyny w przypadku szpotawości lub koślawości kończyny. Dzięki temu zatrzymuję się procesy degeneracyjne w stawie kolanowym i osiąga redukcję dolegliwości bólowych.
Zabiegi wykonywane są również u pacjentów młodszych, aktywnych i wysportowanych, u których zmiany przeciążeniowo – degeneracyjne obejmują przedział przyśrodkowy, lub boczny kolona, a zmiany nie są zaawansowane. Pozwala to uniknąć w przyszłości lub znacząco odroczyć wstawienie endoprotezy kolana.
Osteotomia kolana – przeciwskazania do zabiegu
Jednym z głównych przeciwwskazań do wykonania zabiegu osteotomii podkolanowej jest nadwaga lub otyłość pacjenta. W tym przypadku może nie udać się osiągnąć odciążenia objętego degeneracją przedziału kolana, oraz oczekiwanych efektów rehabilitacji po zabiegowej. Korekcji osi kończyny nie wykonuję się również w przypadku dużych zmian degeneracyjnych obejmujących więcej niż jeden przedział w kolanie, oraz w przypadku kiedy powierzchnie stawowe są w znacznym stopniu zniszczone.
Wśród innych przeciwwskazań należy wymienić dodatkowe obciążenia pacjenta np. choroby kardiologiczne i internistyczne, zaawansowany wiek pacjenta, ze względu na które samo przeprowadzenie zabiegu stanowi zagrożenie życia pacjenta.
Jak przygotować się do zabiegu osteotomii kolana?
Pacjent przed zabiegiem przechodzi szczegółową kwalifikację, musi wykonać zlecone badania obrazowe jak np. RTG, RTG posturalne, MRI, oraz artroskopię kolana. Lekarz zleci również kwalifikację anestezjologiczną i w razie czego np. konsultacje specjalisty jak kardiolog czy internista. Do samego zabiegu pacjent wykonuje badania podstawowe krwi jak np. morfologia, układ krzepnięcia, grupa krwi i inne.
Warto aby pacjent również przed zabiegiem przeszedł konsultację u fizjoterapeuty który po zabiegowo będzie pacjenta prowadził do pełnego usprawnienia. Na takiej wizycie fizjoterapeuta zbada kolano, zaleci odpowiednie ćwiczenia przed zabiegiem, ponieważ w im lepszym stanie funkcjonalnym będzie noga tym szybciej będzie wracać do formy po operacji. Nauczy prawidłowego chodu o kulach i poleci niezbędne zaopatrzenie ortopedyczne po zabiegu.
Jak długo zrasta się kość po osteotomii kolana?
Osiągnięcie pełnego zrostu po operacji osteotomii zależy od wielu czynników i jest procesem indywidualnym dla pacjenta. Zależy między innymi od wieku, płci i uwapnienia kości pacjenta, a po zabiegowo pacjenci powinni stasować dietę bogata w wapń oraz przyjmować witaminę D3. Zazwyczaj zrost osiąga się około 6-8 tygodni. Czas ten może ulec wydłużeniu, w zależności od stopnia kontaktu (lub jego braku) odłamów kostnych, które mają się ze sobą zrosnąć. Po zabiegowo wykonuje się badania obrazowe kontrolując kierunek i zaawansowanie zrostu kończyny.
Osteotomia podkolanowa czy endoproteza stawu kolanowego?
Decyzję o wyborze metody operacyjnej podejmuje pacjent, wraz z lekarzem kwalifikującym do zabiegu. W przypadku endoprotezy kolana decyzja podejmowana jest na podstawie wielu czynników jak wiek pacjenta, oraz zaawansowanie zmian zwyrodnieniowych. W przypadku kiedy pacjent nie należy do osób aktywnych fizycznie, ma problemy z redukcją wagi, a zmiany zwyrodnieniowe są zaawansowana lub trójprzedziałowe, pacjent dyskwalifikowany jest z operacji osteotomii. Dla tej grupy pacjentów, oraz osób starszych powyżej 65 roku życia operacją ratunkową może być endoproteza stawu kolanowego.
Osteotomia kolana jak wygląda znieczulenie zbiegu ?
Najczęściej zabieg osteotomii stawu kolanowego wykonywany jest po wcześniejszej kwalifikacji anestezjologa w znieczuleniu podpajęczynówkowym. Ten rodzaj znieczulenia wyłącza czucie od pasa w dół ale świadomość pacjenta jest w pełni zachowana. W niektórych jednak przypadkach znieczulenie przewodowe może być technicznie niewykonalne lub przeciwwskazane, wtedy operacja wykonywana jest w znieczuleniu ogólnym.
Rehabilitacja domowa po osteotomii podkolanowej
Po zabiegu osteotomii podkolanowej pacjent wymaga rehabilitacji, która jak w przypadku każdego zabiegu jest procesem zindywidualizowanym. W zależności od typu zabiegu, rodzaju dojścia, oraz czy w kolanie wykonywane były również inne procedury naprawcze, jak szycie/usunięcie łakotki, naprawa chrząstki stawowej, postępowanie rehabilitacyjne będzie opierane na badaniu funkcjonalnym pacjenta.
W początkowym etapie pacjenci często mają zalecenia kilku tygodni odciążania operowanej kończyny. W tym czasie działania fizjoterapeuty ukierunkowane są na redukcję obrzęku limfatycznego, techniki p/bólowe, oraz przywrócenie w pełnym odciążeniu zakresu ruchu w stawie.
Fizjoterapia pozawala na lepsze dokrwienie tkanek co przyspiesza proces gojenia ran, oraz osiągnięcia zrostu kostnego. Podczas rehabilitacji fizjoterapeuta pomaga wzmocnić pozostałe partie ciała i usprawnia chód o kulach. Na tym etapie może również przydać się Szyna CPM do codziennej pracy ze stawem kolanowym.
Na dalszym etapie, kiedy możliwe jest już częściowe, lub całkowite obciążanie kończyny rehabilitacja ukierunkowana jest na wzmocnieniu mięśni, oraz uelastycznieniu więzadeł stabilizujących staw kolanowy. Jest to etap stopniowanego treningu medycznego uwzgledniającego aktualny stan pacjenta. Dzięki rehabilitacji pacjent może osiągnąć zamierzenia i cele obrane przed zabiegiem operacyjnym, która jest niczym innym jak kontynuacją leczenia po operacyjnego.
Jak chodzić po osteotomii kolana?
Prawidłowy chód bezpośrednio po operacji zależy od etapu pooperacyjnego i otrzymanych zaleceń. W niektórych przypadkach kiedy wykonana została jedynie osteotomia, a operowaną kończynę można obciążyć, fizjoterapeuta po badaniu i analizie chodu zadecyduje o chodzie z jedną, lub dwoma kulami.
W przypadku kiedy pacjent nie może obciążać kończyny po zabiegu i porusza się z dwiema kulami, prawidłowość chodu skontroluje również fizjoterapeuta. Pomoże prawidłowo dopasować zaopatrzenie ortopedyczne, bo w przypadku niektórych pacjentów na początku bezpieczniej będzie poruszać się z użyciem balkonika i z czasem zamienić go na kule.
Należy jednak pamiętać że zielone światło co do obciążania kończyny dolnej nie oznacza że pacjent może odrzucić kule łokciowe. Kolano i cała kończyna dolna, wraz z mięśniami i więzadłami musi być na pełne obciążenie przygotowane! Fizjoterapeuta prowadząc pacjenta po zabiegu podpowie, kiedy jego zdaniem jest właściwy moment na odrzucenie kul.